Terapia fotodynamiczna (PDT) – objawy, zastosowanie i światłolecznictwo
Terapia fotodynamiczna – gdy skóra potrzebuje precyzyjnego światła
Terapia fotodynamiczna (ang. Photodynamic Therapy – PDT) to małoinwazyjna i wysoce selektywna metoda stosowana w dermatologii, onkologii dermatologicznej oraz medycynie estetycznej. Znajduje zastosowanie w leczeniu stanu przednowotworowego, nieczerniakowych nowotworów skóry, trądziku oraz w procedurach odmładzających i regeneracyjnych.
Ilość zabiegów oraz ich przebieg zależą od rozpoznania klinicznego. Istotą metody jest połączenie trzech nieaktywnych samodzielnie elementów: fotosensybilizatora (substancji uwrażliwiającej na światło), światła o odpowiedniej długości fali oraz tlenu tkankowego.
Czym właściwie jest terapia fotodynamiczna (PDT)?
PDT opiera się na reakcji fotochemicznej zachodzącej w obrębie zmienionych chorobowo komórek.
W pierwszym etapie na skórę nakłada się miejscowo substancję prekursorową (najczęściej kwas 5-aminolewulinowy – ALA lub jego ester metylowy – MAL). Przekształca się ona w komórkach w aktywną porfirynę (protoporfirynę IX – PpIX). Zmienione chorobowo lub intensywnie dzielące się komórki wykazują zdolność do znacznie większej akumulacji PpIX niż zdrowa tkanka. Gdy zmienione miejsce zostanie naświetlone światłem o odpowiedniej długości fali (np. światłem czerwonym z zakresu 630 nm lub diodami LED), dochodzi do wzbudzenia porfirynek i wytworzenia reaktywnych form tlenu (ROS).
Dlaczego stosuje się terapię fotodynamiczną?
PDT stanowi alternatywę dla tradycyjnych metod chirurgicznych, krioterapii czy leczenia miejscowego. Do głównych zalet zalicza się:
-
Selektywność działania: Niszczenie głównie komórek uszkodzonych lub zmienionych chorobowo z minimalnym uszkodzeniem zdrowego otoczenia.
-
Bardzo dobry efekt estetyczny: Niskie ryzyko powstawania blizn w porównaniu do wycięcia chirurgicznego.
-
Możliwość leczenia dużych powierzchni: Możliwość terapii licznych zmian w obrębie jednej sesji.
-
Niski poziom inwazyjności: Bezpieczna procedura wykonywana w warunkach ambulatoryjnych lub gabinetowych.
Jak wygląda przebieg zabiegu PDT?
Procedura leczenia terapią fotodynamiczną składa się z kilku uporządkowanych etapów:
-
Przygotowanie skóry: Oczyszczenie i delikatne usunięcie łusek lub zrogowaciałego naskórka, co ułatwia wnikanie leku.
-
Aplikacja fotosensybilizatora: Nałożenie maści lub żelu z ALA/MAL na obszar zabiegowy.
-
Inkubacja (oczekiwanie): Obszar zostaje zabezpieczony opatrunkiem nieprzepuszczającym światła na okres zazwyczaj od 1 do 3 godzin, aby umożliwić akumulację PpIX.
-
Naświetlanie: Oczyszczenie skóry i poddanie jej działaniu światła (np. czerwień LED, światło dzienne w odmianie Daylight PDT) przez określony czas.
-
Ochrona po zabiegu: Zabezpieczenie skóry przed światłem słonecznym i promieniowaniem UV.
Gdzie najczęściej stosuje się PDT?
Terapia fotodynamiczna znajduje zastosowanie w konkretnych wskazaniach dermatologicznych:
-
Rogowacenie słoneczne (Actinic Keratosis): Stan przednowotworowy powstający pod wpływem promieniowania UV, najczęściej na twarzy, łysinie, dekolcie i dłoniach.
-
Rrak rodstnokomórkowy (BCC - Rak podstawnokomórkowy): Szczególnie postacie powierzchowne i podstawnokomórkowe o niskim ryzyku.
-
Choroba Bowena: Rak kolczystokomórkowy in situ.
-
Trądzik pospolity (Acne Vulgaris): Zmniejszenie aktywności gruczołów łojowych i działanie przeciwbakteryjne (Cutibacterium acnes).
-
Fotoodmładzanie (Photorejuvenation): Redukcja przebarwień, poprawa tekstury skóry i synteza kolagenu.
Postacie i odmiany terapii fotodynamicznej
W praktyce klinicznej stosuje się różne odmiany tej metody:
-
Konwencjonalna PDT (C-PDT): Wykorzystuje sztuczne źródła światła (zazwyczaj diody LED o długości fali ok. 630 nm).
-
Terapia fotodynamiczna światłem dziennym (Daylight PDT): Wykorzystuje naturalne światło słoneczne po nałożeniu kremu z fotosensybilizatorem, co znacząco zmniejsza dolegliwości bólowe podczas naświetlania.
-
PDT z użyciem źródeł światła LED różnej długości: Stosowanie światła niebieskiego lub czerwonego w zależności od głębokości zmian i pożądanego efektu biologicznoskrętnego.
Czy zabieg PDT jest bolesny?
Podczas naświetlania w tradycyjnej metodzie C-PDT pacjenci mogą odczuwać pieczenie, kłucie lub ciepło w obszarze poddawanym zabiegowi. Jest to wynik reakcji fotochemicznej i uwalniania rodników tlenowych. Uczucie to jest zmienne i zależy od wielkości obszaru, indywidualnego progu bólu oraz rodzaju użytego światła. W celu złagodzenia dyskomfortu stosuje się chłodzenie powietrzem lub chłodne okłady. Metoda Daylight PDT jest zazwyczaj niemal bezbolesna.
Jak wygląda rekonwalescencja po zabiegu?
Reakcja po zabiegu jest naturalnym objawem świadczącym o skuteczności terapii. W obszarze poddanym działaniu światła obserwuje się:
-
Rumień (zaczerwienienie) i obrzęk.
-
Złuszczanie naskórka i powstawanie strupków po kilku dniach.
-
Czasowe pieczenie lub suchość skóry.
Zmiany te zazwyczaj ustępują w ciągu 7–14 dni, odsłaniając odnowioną, zdrową skórę.
Co wpływa na skuteczność i bezpieczeństwo zabiegu?
Sukces terapii zależy od precyzyjnego przestrzegania procedur:
-
Odpowiedni czas inkubacji preparatu.
-
Dobór długości fali i gęstości energii źródła światła.
-
Ścisła ochrona przed światłem słonecznym i sztucznym promieniowaniem przez pierwsze 24–48 godzin po aplikacji substancji.
Czy istnieją przeciwwskazania do zabiegu PDT?
Mimo wysokiego profilu bezpieczeństwa, terapia fotodynamiczna nie może być stosowana u każdego pacjenta. Do przeciwwskazań należą:
-
Porphyria (porfiria) oraz inne rzadkie zaburzenia metabolizmu porfityn.
-
Nadwrażliwość na światło (fotodermatozy).
-
Nadwrażliwość na kwas 5-aminolewulinowy (ALA) lub substancje pomocnicze.
-
Ciąża i okres karmienia piersią.
-
Stosowanie leków o silnym działaniu fototoksycznym lub fotoalergicznym.
Najczęściej zadawane pytania (FAQ)
Czy terapia fotodynamiczna jest bezpieczna?
Tak. Miejscowe stosowanie prekursora i precyzyjne naświetlanie sprawiają, że leczenie ogranicza się do zmienionych komórek bez wywoływania ogólnoustrojowych działań niepożądanych.
Czy po zabiegu PDT powstają blizny?
PDT charakteryzuje się bardzo dobrym efektem kosmetycznym. W przeciwieństwie do tradycyjnej chirurgii ryzyko powstania blizn jest zminimalizowane.
Ile sesji zabiegowych jest potrzebnych?
Liczba sesji zależy od diagnozy. W przypadku rogowacenia słonecznego często wystarcza 1–2 zabiegi. W leczeniu trądziku czy fotoodmładzaniu zaleca się serię kilku zabiegów.
Czy muszę chronić skórę po zabiegu?
Tak. Po nałożeniu preparatu i przez około 24–48 godzin po naświetlaniu należy bezwzględnie unikać ekspozycji na światło słoneczne i mocne światło sztuczne.
Czym różni się PDT od zwykłej fototerapii LED/UVB?
Zwykła fototerapia wykorzystuje samo światło (np. UVB 311 nm lub LLLT). PDT wymaga uprzedniego zastosowania substancji uwrażliwiającej (fotosensybilizatora), co wywołuje ukierunkowaną reakcję fotochemiczną.
Czy zabieg można wykonywać latem?
Konwencjonalne PDT wykonuje się przez cały rok przy zachowaniu ścisłej ochrony przeciwsłonecznej. Odmiana Daylight PDT realizowana jest głównie w miesiącach wiosenno-letnich ze względu na zapotrzebowanie na naturalne światło dzienne.
Bibliografia
-
Fryc J., Fryc I., Diody elektroluminescencyjne LED w dermatologii – stymulacja gojenia ran, Przegl Dermatol 2016; 103: 169–175.
-
Brzezińska-Wcisło L., Rakowska A., Rudnicka L. i wsp., Rekomendacje diagnostyczno-terapeutyczne w dermatologii, Dermatol Rev/Przegl Dermatol 2018; 105: 1–18.
-
Morton C.A. i wsp., European guidelines for topical photodynamic therapy: update on management and recommendations, J Eur Acad Dermatol Venereol 2019; 33(1): 39–52.
-
Szeimies R.M. i wsp., Photodynamic therapy in dermatology: origin, mechanism, and applications, Photodiagnosis Photodyn Ther 2005; 2(1): 27–38.
