Terapia fotodynamiczna (PDT) w szpitalach i klinikach – mechanizmy, zastosowanie i źródła światła
Terapia fotodynamiczna (PDT, photodynamic therapy) jest nowoczesną, nieinwazyjną metodą leczniczą i diagnostyczną stosowaną w dermatologii oraz onkologii. Polega na wybiórczym fotoutlenianiu tkanek chorobowo zmienionych przy jednoczesnym współdziałaniu trzech elementów: fotouczulacza (fotosensybilizatora), promieniowania świetlnego o odpowiedniej długości fali oraz tlenu tkankowego.
W dermatologii klinicznej ponad 70–90% wszystkich aplikacji PDT dotyczy schorzeń skóry. Metoda stanowi precyzyjną alternatywę dla zabiegów chirurgicznych, pozwalając na usunięcie zmian bez naruszania zdrowych tkanek i z zachowaniem doskonałego efektu kosmetycznego.
Czym jest terapia PDT? PDT opiera się na dwuetapowym procesie terapeutycznym:
-
Aplikacja fotouczulacza lub jego prekursora: Substancja jest podawana miejscowo (np. w postaci kremu) lub ogólnoustrojowo, po czym wybiórczo kumuluje się w komórkach o wysokim indeksie proliferacji (np. komórkach nowotworowych lub zapalnych).
-
Naświetlanie tkanki: Po upływie okresu inkubacji (zazwyczaj od 1 do 3 godzin) obszar zmieniony chorobowo naświetla się światłem o ściśle określonej długości fali.
Po pochłonięciu kwantu światła fotouczulacz przechodzi ze stanu podstawowego do wzbudzonego stanu singletowego, a następnie w procesie przejścia bezpromienistego do stanu trypletowego. W obecności tlenu dochodzi do reakcji fotochemicznych (Typu I i Typu II). Kluczową rolę odgrywa reakcja Typu II, w której powstaje tlen singletowy ($^1O_2$) – wyjątkowo silny utleniacz indukujący apoptozę i nekrozę nieprawidłowych komórek, uszkodzenie naczyń krwionośnych guza oraz miejscową odpowiedź immunologiczną.
Stosowane preparaty (fotouczulacze) W praktyce dermatologicznej w placówkach klinicznych stosuje się głównie proleki będące prekursorami endogennej protoporfiryny IX (PPIX):
-
ALA (kwas 5-aminolewulinowy): Substancja hydrofilowa (m.in. preparaty Ameluz, Levulan, Alacare). Wnikając do komórek, omija naturalny mechanizm sprzężenia zwrotnego w syntezie hemu, doprowadzając do nadmiernej akumulacji fotoaktywnej PPIX.
-
MAL (aminolewulinian metylu): Ester metylowy kwasu ALA (preparat Metvix). Ze względu na większą lipofilność głębiej penetruje tkanki, co ułatwia jego stosowanie w grubszych lub trudniej dostępnych zmianach skórnych.
Wskazania kliniczne do terapii PDT Zastosowanie fotodynamiczne w szpitalach i klinikach obejmuje zarówno stany przednowotworowe, jak i nowotwory nieczerniakowe (NMSC) oraz schorzenia nienowotworowe:
-
Rogowacenie słoneczne (AK): Jedno z podstawowych wskazań rejestracyjnych. Skuteczność leczenia zmian na twarzy i owłosionej skórze głowy sięga ponad 90%.
-
Choroba Bowena (BD): Rak kolczystokomórkowy in situ. Terapia PDT pozwala na uzyskanie 86–96% remisji po 1–2 sesjach.
-
Powierzchniowy rak podstawnokomórkowy (sBCC): Bardzo wysoki wskaźnik wyleczeń (92–97%), stanowiący alternatywę dla krioterapii i wycięcia chirurgicznego.
-
Guzkowy rak podstawnokomórkowy (nBCC): Stosowany głównie w cienkich zmianach lub w przypadkach, gdy zabieg chirurgiczny jest przeciwwskazany ze względów kosmetycznych lub zdrowotnych.
-
Trądzik pospolity: Światło wywołuje reakcję w oparciu o porfiryny produkowane przez bakterie Cutibacterium acnes (dawniej Propionibacterium acnes), prowadząc do niszczenia bakterii oraz gruczołów łojowych.
-
Inne zastosowania: Brodawki wirusowe (HPV), fotoodmładzanie skóry, liszaj twardzinowy oraz wybrane postacie łuszczycy.
Źródła światła stosowane w klinikach Skuteczność zabiegu zależy od doboru odpowiedniej długości fali, natężenia napromienienia (gęstości mocy, rzędu $50\text{–}150\text{ mW/cm}^2$) oraz dawki promieniowania ($30\text{–}150\text{ J/cm}^2$).
-
Matryce diod superluminescencyjnych (sLED / LED): Najnowocześniejsze i najpopularniejsze źródła emisji światła czerwonego (ok. 630–635 nm). Światło czerwone zapewnia głębszą penetrację tkankową.
-
Światło niebieskie (ok. 405–417 nm): Stosowane głównie przy zmianach bardzo powierzchniowych (np. w trądziku czy powierzchownym rogowaceniu słonecznym), gdzie wymagana penetracja jest niewielka.
-
Oświetlacze polychromatyczne (halogenowe i metalohalogenowe): Wykorzystujące szerokie pasma filtrowanego światła.
-
PDT ze światłem dziennym (Daylight PDT): Wykorzystanie naturalnego światła słonecznego po wcześniejszej aplikacji preparatu z MAL/ALA, co znacząco redukuje ból podczas procedury.
Środki ostrożności i działania niepożądane Mimo wysokiej selektywności, PDT może wywołać krótkotrwałe działania niepożądane:
-
Ból i pieczenie: Pojawiają się zazwyczaj w pierwszych minutach naświetlania na skutek pobudzenia zakończeń nerwowych przez reaktywne formy tlenu.
-
Odczyn miejscowy: Rumień, obrzęk, nadżerki oraz strupki, które ulegają wygojeniu w ciągu 2–6 tygodni.
-
Nadwrażliwość na światło: Miejscowa nadwrażliwość na światło słoneczne utrzymuje się zazwyczaj do 24–48 godzin po zabiegu.
Przeciwwskazaniami bezwzględnymi są m.in. porfirie oraz genetycznie uwarunkowana nadwrażliwość na światło (np. xeroderma pigmentosum).
Często zadawane pytania (FAQ)
Czy zabieg PDT jest bolesny? Podczas naświetlania pacjenci mogą odczuwać pieczenie lub ból o różnym nasileniu. Do jego łagodzenia stosuje się m.in. chłodzenie strumieniem zimnego powietrza lub fototerapię ze światłem dziennym.
Czy PDT pozostawia blizny? Terapia PDT słynie z doskonałych efektów kosmetycznych. Ponieważ nie narusza struktury zrębowej skóry tak jak chirurgia, ryzyko powstania blizn jest minimalne.
Ile zabiegów jest potrzebnych do uzyskania efektu? W przypadku rogowacenia słonecznego często wystarcza 1 zabieg (z ewentualną kontrolą po 3 miesiącach). W przypadku choroby Bowena czy raka podstawnokomórkowego zazwyczaj wykonuje się cykl 2 zabiegów w odstępie 7 dni.
Czy po zabiegu trzeba unikać słońca? Tak. Miejsca poddane zabiegowi wykazują zwiększoną wrażliwość na światło i powinny być chronione przed bezpośrednim promieniowaniem słonecznym przez około 48 godzin.
Jaka jest różnica między światłem czerwonym a niebieskim w PDT? Światło czerwone (ok. 630 nm) wnika głębiej w skórę i jest wykorzystywane w leczeniu nowotworów oraz głębszych zmian. Światło niebieskie (ok. 415 nm) działa powierzchniowo i stosowane jest głównie w leczeniu trądziku oraz powierzchownego rogowacenia.
Bibliografia
-
Kwaśny M., Metoda fotodynamicznego leczenia w dermatologii, Forum Dermatologicum, 2018; 4(4): 138–147.
-
Banach K., Karkoszka M., Wrześniok D., Fototerapia – metoda wykorzystywana w leczeniu przewlekłych schorzeń dermatologicznych, Postępy Higieny i Medycyny Doświadczalnej, 2021; 75: 873–888.
-
Morton C.A., Szeimies R.M., Sidoroff A. i wsp., European guidelines for photodynamic therapy part 1: current indications, Journal of the European Academy of Dermatology and Venereology, 2013; 27: 536–544.
-
Sieroń A., Kawczyk-Krupka A., Adamek M. i wsp., Photodynamic therapy (PDT) using topically applied δ-aminolevulinic acid (ALA) for the treatment of malignant skin tumors, Photodiagnosis and Photodynamic Therapy, 2004; 1(1): 311–317.
