Liszaj płaski – objawy, przyczyny i fototerapia UVB 311 nm
Liszaj płaski (lichen planus) to przewlekła, zapalna choroba skóry, błon śluzowych, paznokci oraz skóry owłosionej głowy o podłożu immunologicznym. Jej charakterystyczną cechą są świądowe, fioletowawe grudki na skórze oraz linijne, białawe wykwity na błonach śluzowych.
Choroba ma charakter nawrotowy i przewlekły, choć zmiany skórne mogą w części przypadków ustępować samoistnie w ciągu roku. Wykwity mogą obejmować zarówno pojedyncze obszary, jak i wiele lokalizacji naraz.
Liszaj płaski nie jest chorobą zakaźną – nie można się nim zarazić przez dotyk czy codzienne kontakty. Jedną z uznanych metod wspierających leczenie rozległych zmian skórnych oraz wybranych postaci błon śluzowych jest fototerapia wąskopasmowa UVB 311 nm.
Czym właściwie jest liszaj płaski?
Liszaj płaski jest schorzeniem charakteryzującym się reakcją autoimmunologiczną, w której kluczową rolę odgrywają cytotoksyczne limfocyty T CD8+. Doprowadzają one do uszkodzenia i uszkodzenia (apoptozy) komórek warstwy podstawnej naskórka.
W odróżnieniu od łuszczycy, w której dochodzi do nadmiernej proliferacji (namnażania) naskórka, w liszaju płaskim głównym mechanizmem jest odpowiedź zapalna nacieku limfocytarnego skierowana przeciwko własnym keratynocytom.
Dlaczego powstaje liszaj płaski?
Przyczyny rozwoju choroby nie zostały do końca wyjaśnione, jednak wśród udowodnionych i sugerowanych czynników wymienia się:
-
Czynniki genetyczne i autoimmunologiczne: predyspozycje rodzinne oraz współwystępowanie z innymi chorobami autoimmunologicznymi (np. łysieniem plackowatym).
-
Zakażenia wirusowe: wykazano istotny związek zakażenia wirusem zapalenia wątroby typu C (HCV) z występowaniem liszaja płaskiego.
-
Leki (osutka polekowa liszajopodobna): niektóre leki (np. przeciwciśnieniowe, moczopędne, leki przeciwmalaryczne, NSAID) mogą indukować zmiany liszajowate, nawet do 2 lat od rozpoczęcia ich przyjmowania.
-
Stres psychiczny: silny stres często stymuluje pojawienie się lub zaostrzenie wykwitów.
-
Materiały stomatologiczne: np. wypełnienia z amalgamatu mogą wywoływać miejscowe reakcje liszajowate w jamie ustnej.
Jak wygląda liszaj płaski?
-
Zmiany skórne: sinofioletowe, płasko-wyniosłe, wieloboczne grudki i tarczki, na powierzchni których często widoczna jest biaława siateczka (tzw. siateczka Wickhama). Ustępujące zmiany pozostawiają często długo utrzymujące się przebarwienia.
-
Zmiany na błonach śluzowych: mlecznobiała, linijna siateczka (postać siateczkowata) lub bolesne nadżerki i owrzodzenia (postać nadżerkowa).
-
Świąd i bolesność: zmianom skórnym towarzyszy często bardzo nasilony świąd, natomiast zmianom na błonach śluzowych – pieczenie i ból utrudniający spożywanie pokarmów.
-
Zjawisko Koebnera: drapanie lub uraz mechaniczny skóry może powodować powstawanie nowych zmian w miejscu podrażnienia.
Gdzie najczęściej pojawiają się zmiany?
| Lokalizacja | Charakterystyka zmian | Przebieg i powikłania |
| Zgięciowe powierzchnie kończyn |
Nadgarstki, stawy skokowe, okolica lędźwiowo-krzyżowa; swędzące, fioletowe grudki.
|
Samoistne ustępowanie (często w ciągu roku), ryzyko trwałych przebarwień.
|
| Jama ustna |
Wewnętrzna strona policzków, język, dziąsła; białawe siateczki lub nadżerki.
|
Postać przewlekła, dolegliwości bólowe; nieznaczne ryzyko transformacji w raka kolczystokomórkowego.
|
| Okolica anogenitalna |
Srom, żołądź, pochwa, okolica odbytu; siateczki, nadżerki.
|
Ryzyko bliznowacenia, zrostów, zwężenia pochwy lub stulejki.
|
| Płytki paznokciowe |
Podłużne pobruzdowanie, ścieńczenie płytki, onycholiza.
|
Ryzyko trwałego uszkodzenia lub utraty płytek paznokciowych.
|
| Owłosiona skóra głowy |
Okołomieszkowy rumień, rogowacenie czopów mieszkowych.
|
Prowadzi do nieodwracalnego łysienia bliznowaciejącego.
|
Postacie liszaja płaskiego
W dermatologii wyróżnia się m.in. postać:
-
skórną klasyczną,
-
przerostową (hipertroficzną),
-
pęcherzową,
-
zanikową,
-
nadżerkową (błon śluzowych),
-
mieszkową (skóry głowy),
-
paznokciową.
Liszaj płaski a fototerapia – dlaczego światło UVB 311 nm pomaga?
Wąskopasmowa fototerapia UVB 311 nm (TL-01) jest uznaną metodą w dermatologii. Działa poprzez:
-
Hamowanie odpowiedzi immunologicznej: wywołuje apoptozę (programowaną śmierć) limfocytów T w naskórku, zatrzymując proces niszczenia keratynocytów.
-
Redukcję stanu zapalnego: przesuwa równowagę cytokin (zmniejszenie IFN-$\gamma$ i IL-2, wzrost IL-4 i IL-10).
-
Zmniejszenie świądu: hamuje aktywność komórek zapalnych odpowiedzialnych za odczuwanie świądu.
Fototerapia UVB 311 nm stosowana jest przede wszystkim jako leczenie drugiego rzutu w rozsianej postaci skórnej liszaja płaskiego (po niepowodzeniu leczenia miejscowego steroidami) lub w wybranych przypadkach opornych zmian na błonach śluzowych.
Jak wygląda seria naświetlań UVB 311 nm?
-
Częstotliwość: najczęściej zabiegi wykonuje się 2 do 3 razy w tygodniu.
-
Czas trwania cyklu: pełny cykl obejmuje zazwyczaj od kilkunastu do 20–30 zabiegów. Ustąpienie zmian skórnych obserwuje się średnio po około 6–11 tygodniach regularnej terapii.
-
Dawkowanie: czas ekspozycji zależy od fototypu skóry, stopnia nasilenia zmian oraz reakcji na wcześniejsze naświetlania. Dawki zwiększa się stopniowo, aby uniknąć rumienia czy poparzeń.
Najczęściej zadawane pytania o liszaj płaski i UVB 311 nm
Czy liszaj płaski jest zaraźliwy? Nie, choroba nie ma podłoża zakaźnego i nie przenosi się przez kontakt fizyczny.
Czy zmiany w liszaju płaskim znikają same? Zmiany skórne mogą ustąpić samoistnie w ciągu 1–2 lat. Zmiany na błonach śluzowych, paznokciach czy skórze głowy mają przeważnie charakter przewlekły.
Czy powinnam/powinienem wykonać testy na wirusa HCV? Tak, ze względu na wykazany związek liszaja płaskiego z zakażeniem HCV zaleca się wykonanie odpowiednich badań diagnostycznych.
Jakie leki są pierwszym rzutem w leczeniu liszaja płaskiego? Lekami z wyboru są silne lub bardzo silne glikokortykosteroidy stosowane miejscowo.
Czy UVB 311 nm jest bezpieczniejsze od metody PUVA? Tak, fototerapia UVB 311 nm wykazuje niższe działanie rumieniotwórcze i mniejsze ryzyko nowotworzenia w porównaniu z metodą PUVA (UVA + psoraleny), nie wymaga też stosowania doustnych środków światłouczulających.
Czy fototerapia może powodować przebarwienia? Tak, ustępujące zmiany w liszaju płaskim często pozostawiają pozapalne przebarwienia, które pod wpływem promieniowania UV mogą stać się bardziej widoczne, zwłaszcza u osób z ciemniejszą karnacją.
Bibliografia
-
Le Cleach L., Chosidow O., Liszaj płaski, The New England Journal of Medicine (przedruk w: Dermatologia po Dyplomie, 2012; 3(5): 5–16).
-
Krasowska D., Komentarz do artykułu „Liszaj płaski”, Dermatologia po Dyplomie, 2012; 3(5): 15–16.
-
Skuteczność fototerapii wąskim pasmem ultrafioletu B w leczeniu schorzeń dermatologicznych, Przegląd literatury medycznej dotyczący wąskopasmowej fototerapii TL-01 / UVB 311 nm.
